Birinci Dünya Savaşı veya o dönemdeki adıyla Harb-i Umumi, sadece sınırların değiştiği bir çatışma değil, imparatorlukların yıkıldığı ve modern dünyanın temellerinin atıldığı bir kırılma noktasıdır. 28 Temmuz 1914’te Avusturya-Macaristan veliahtının Saraybosna’da suikasta uğramasıyla fitili ateşlenen bu süreç, Osmanlı İmparatorluğu için de “varlık yokluk” mücadelesine dönüşmüştür.

Savaşı Başlatan Nedenler ve Osmanlı’nın Girişi

Savaşın temelinde sömürgecilik yarışı, milliyetçilik akımları ve Avrupa devletleri arasındaki bloklaşmalar yatmaktaydı. Osmanlı İmparatorluğu başlangıçta tarafsızlığını ilan etse de, ekonomik darboğaz ve İngiltere-Fransa blokunun Osmanlı’yı paylaşma planları İstanbul’u yalnızlığa itti.

Siyasi İrade: Dönemin yönetiminde bulunan İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin lider kadrosu (Enver, Talat ve Cemal Paşalar), Alman askeri gücünün savaşı kazanacağına dair sarsılmaz bir inanca sahipti. Alman ittifakıyla kaybedilen toprakların geri alınacağı ve Orta Asya’daki Türk topluluklarıyla birleşileceği (Turan ideali) düşünülüyordu.

Fiili Durum: İngilizlerden kaçan Alman gemileri Goben (Yavuz) ve Breslau (Midilli)’nun satın alındığı ilan edilip, bu gemilerin 29 Ekim 1914’te Karadeniz’e açılarak Rus limanlarını (Sivastopol ve Odessa) bombalamasıyla Osmanlı Devleti resmen savaşın içine çekildi.

Komuta Kademesi: Başkomutan

Osmanlı devlet yapısında “Başkomutanlık” makamı kağıt üzerinde Padişah’a (V. Mehmed Reşad) aitti. Ancak fiili olarak tüm yetkileri kullanan ve orduyu sevk eden kişi Enver Paşa’ydı.

Başkomutan Vekili ve Harbiye Nazırı: Enver Paşa, savaşın en etkili figürüydü.

Alman Etkisi: Osmanlı ordusu üzerinde Alman askeri misyonunun büyük ağırlığı vardı. Örneğin; Genelkurmay Başkanlığı (Erkan-ı Harbiye-i Umumiye) görevini Alman General Bronsart von Schellendorf yürütmekteydi.

Savaşın Cepheleri ve Türk Askerinin Mücadelesi

Osmanlı ordusu, tarihinin en geniş çaplı seferberliğini gerçekleştirerek birçok cephede aynı anda çarpıştı:

Çanakkale Cephesi: Türk tarihinin en büyük zaferlerinden biridir. İtilaf devletlerinin İstanbul’u ele geçirme planı suya düşmüş, savaşın süresi uzamıştır.

Kafkas Cephesi: Sarıkamış Harekatı ile büyük kayıpların yaşandığı, Rusya’ya karşı verilen mücadele alanıdır.

Kut’ül Amare: Irak Cephesi’nde İngiliz tümeninin tamamının esir alındığı büyük bir başarıdır.

Hicaz-Yemen, Filistin ve Galiçya: Ordu, kutsal toprakları korumak ve müttefiklerine yardım etmek için çok uzak coğrafyalarda kan dökmüştür.

Savaşın Ağır Sonuçları

11 Kasım 1918’de imzalanan ateşkesle sona eren savaşın sonuçları dünya için dramatik olmuştur:

İmparatorlukların Sonu: Osmanlı, Avusturya-Macaristan, Rusya ve Alman imparatorlukları yıkıldı.

Yeni Sınırlar: Orta Doğu’da yapay sınırlar çizildi (Sykes-Picot gibi gizli anlaşmalarla). Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya gibi yeni devletler kuruldu.

Milli Mücadele’nin Doğuşu: Osmanlı için 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi bir son değil; Anadolu’da Mustafa Kemal Paşa önderliğinde başlayacak olan Kurtuluş Savaşı’nın başlangıç noktası oldu.

Sosyo-Ekonomik Yıkım: Yaklaşık 20 milyon insan hayatını kaybetti. Kimyasal silahlar, tanklar ve uçaklar ilk kez bu kadar yoğun kullanıldı; bu da savaşın dehşetini artırdı.

Cihan Harbi, Türk milleti için büyük kayıpların yaşandığı ancak küllerinden yeni bir devletin (Türkiye Cumhuriyeti) doğmasına giden zorlu yolun başlangıcıdır… Engin Yıldız